Munghpawm Myen Mung ngu ai
The Kachin Post / November 23, 2009

1948 ning January 4 ya hta Munghpawm Myen Mung (Union of Burma) gaw British atsuya kawn shanglawt lu wa n’na, de hpang 6 ya din ai January 10 ya hta mungdan kata na shawng ningnan Mungdaw byin tai wa ai Jinghpaw Mungdaw (Kachin State) ai. Raitim, mungchying sha ni gaw rawtjat galu kaba lam n lu ai sha n nga, ru yak jam jau nga ding yang rai nga ai.

Labau hpe bai yu yang, ya dai ni Kachin State ngu ai n nga yang Munghapwng Myeng mung ngu ai mung byin pru wa na masa n nga nga ai. Ya Myen mung nga amyu sha ni mung Myen rau British kaw na shanglawt la na lam hpa n nga ai. N’dai hta Myen ni maga na awngdang hkra lu galaw shakre la ai lam langai gaw 1946 ning November shata hta dai ten na Hp.S.P.L. hpung (Anti-Fascist People’s Freedom League) a ningbaw Gen. Aung San wa Myitkyina de lung wa n’na, Jinghpaw myitsu ni hte sa hkrum let Myen hte rau sha shanglawt la na matu tsun shaga ai lam rai nga ai.

N’dai hta hpa majaw Gen. Aung San wa anhte Jinghpaw ni hpe she shawng sa n’na shanglawt rau la na matu tsun ai ngu ai mung Hp.S.P.L.hpung hte Myen ni hta tau hkrau n’na mung masa masing ni nga chalu rai na re. Gen. Aung San wa Jinghpaw myitsu ni hte hkrum ai shaloi tsun ai ga n’kau hpe bai yu yang, “Shanglawt lu wa ai shaloi ahkaw ahkang maren rap rap ra ra hkam sha lu na re. Myeng lap mi lu yang Jinghpaw lap mi, Sam lap mi, Hkang lap mi lu na. Ahkaw ahkang maren rap ra ai hku lu na matu shanglawt lu ra ai.”

“Nanhte Jinghpaw mung shawa e ra ai nanhte amyu hta na lata la nhtawm, tinang amyu hte tinang uphkang n’na, tinang a gam maka tinang hpajang lu ai ahkaw ahkang lu ra ai. Mungdaw ni masat ya na. Dai majaw nanhte hku n’na n kam n tsen ai lam hkum nga mu. Kam kam sham sham hte anhte pawng n’na shanglawt la ga.”

Mabyin gaw dai ten hta Myen ningbaw Aung San wa Myen hte rau shanglawt la na matu a tsun shaga ai hpe gaw anhte Jinghpaw myitsu ni lawmalawng hkap la mat ai lam re. Dai hta Sama Duwa Sinwa Nawng hku n’na Myen hte shanglawt rau la yang anhte Jinghpaw ni mung mungdaw ra ga ai ngu hpyi hpang wa ai n hkan e Myitkyina hte Manmaw ginwang lawm ai lamu ga yawng hpe Jinghpaw mungdaw ngu masat ya na matu shagrin la lu wa ai lam labau hta mu lu nga ai.

British hpe n ra ai Sama wa Myen hte rau shanglawt la yang she mungdaw mungdan lu na amyu sha ni rawt jat galu kaba wa ngu hkam la n’na galaw ai rai ang na sai. Dai majaw Sama Duwa ningbaw ai Jinghpaw ningbaw ni gaw Sam Sawbwa ni hpe anhte Jinghpaw nig aw Myen hte rau shanglawt la na lam tsun hpang wa ai majaw Sam Sawbwa ni mung myit galai n’na 1947 ning February 12 ya hta Panglong mare hta Myen hte rau shanglawt la na matu myithkrum masat masa lam galaw sai re. Hkang ni chyawm gaw Jinghpaw hpaw hte Sam ni shawng ai hpang hkan nang ai lam sha re.

De hpang, Burma Frontier Area Committee ngu ai hpe hpaw n’htawm 1947 ning March shata 7 kawn April 21 ya shani du hkra Yangon hte Maymyo mare ni hta Jinghpaw mung, Sam mung hte Hkang mung de na amyu bawsang shagu na myit su salang ni yawng hte hkrum shaga n’na Munghpawm Myen mung gaw gap na matu ningmu ni hpe htinglu htinglai hkat ma sai. N’dai Committee hta Jinghpaw maga na Sama Duwa Sinwa Nawng gaw deputy counselor hku n’na shang lawm n’htawm, Maj. Shan Lum gaw assistant secretary hku shang lawm ai hpe mu lu ai.

Dai committee a tang madun ai jahpang hku nga yang, Jinghpaw mungdaw ngu masat na lamu ga rai nga ai Myitkyina ginwang (Myitkyina District) gaw 19,762 sq. miles dam ai rai n’na, masha jahpan yawng 298,000 nga ai hta Jinghpaw amyu sha ni gaw 157,642 (53.2%) rai nga ai. Manmaw ginwang (Bahmo District) gaw 4,148 sq. miles dam ai rai n’na masha jahpan yawng 129,000 nga ai hta Jinghpaw masha jahpan gaw 49,794 (38.6%) rai nga ai hpe mu lu ai. N’dai Jinghpaw mungdaw ngu na masat na Myitkyina hte Manmaw ginwang lahkawng yen hta Jinghpaw amyu sha ni gaw malawng law ai ni rai nga ai.

Munghpawmg Myen mung a shawng ningnan na gawda tara (Constitution) hpe mung Burma Frontier Area Committee a tang shawn ai lam hta lakap n’na kalajang wa ai hpe mung mu lu ga ai. 1948 ning hta Myen mung shanlawt lu wa hpang Jinghpaw mungdaw ngu ai hpe shawng ningnan masat ya n’na Sam mungdaw hpe hpang she masat ya ma ai. Hkang ni hpe gaw mungdaw hku n’na masat ya ai lam n nga ai sha Hkang girna hku n’na sha shamying ya ma ai.

De hpang 10 jan daram hta, Myen uphkang ai ni Panglong masat masa hte ninghtan shai ai hku amyu sha ni hpe uphkang wa ai hpa mu ai Sam Sawbwa ni gaw 1961ning hta Myen mung nga Jinghpaw, Hkang, Karen, Kaya, Mon, Rahkaing amyu sha nigbaw yang hpe shaga n’na dai shaning February shata hta Tawnggyi mare kaw mungdaw yang hte seng n’na zuhpawng kaba galaw ma ai.

1961 ning Tawnggyi mare kaw galaw ai Myen hta lai n’na amyusha yang shang lawm ai zuphpawng hta Sam ni hku n’na 1947 gawda tara (1974 constitution) bai garam na matu Federal Hkrang hpe dai zuphawng kaw na shagrin dat sai rai nga ai. Sam mung kawn tang shawn ai Federal hkrang a madung lachyum gaw Myen mung nga amyu sha ni yawng mungdaw lu ai zawn Myen amyu ni hpe mung mungdaw masat ya n’na, Munghpawm Myeng mung ngu ai hpe gaw de na masing rai nga ai. N’dai Federal Hkrang hpe Tawnggyi kaw galaw ai zuphawng kaba kawn February 25 ya hta shagrin sai rai nga ai.

N’dai Federal hpe Myen ni hkap la ia lam n nga ai majaw 1962 ning March 2 ya hta Ne Win ningbaw let daru magam zing la n’na, Socialist mungdan gaw da na matu shayawng sa wa sai. Amyu sha ni yawng myithkrum tang shawng ai lam hpe ngun lang n’na ningdang kau sai rai nga ai. Myen hpyen dap hpe n gun shaja hkra gaw gap hpang wa masai. 1988 ning hta kalang mi bai Myen hpyen dap hku n’na lahpa galai daru magam zing la ai hpang, Myen mung a masa lam yawng gaw hten za mat wa sai hte maren mungchying sha, amyu baw sang yawng mung ru yak jam jau, si hkrung si htan ai lam law wa sai. Mungdan nga amyu sha rawtmalan ni hpe mung lam amyu myu hku n’na shamyit ai lam grau jat mat wa sai.

N’dai lam ni hpe maram yu yang, moi British kawn shanglawt rau la ga ngu ai ten hta Myen ningbaw Aung San wa a ga sadi rai nga ai “Nanhte n law ai masha ni hku n’na law ai Myen ni n law ai Jinghpaw ni hpe dip na ra ai ngu n kam ai myit, n tsen ai myit nga ai hpe hkoi mat na matu, galu kaba ai amyu gaw kaji kadun ai masha amyu hpe sha n lu na hku n law ai masha ni a ahkaw ahkang ni hpe Upadi galaw n’na Palimen e masat shagrin da ya na. Ngai si mat wa tim Upadi gaw n si lu ai majaw hpa mung hkrit shara n nga ai,” ngu ai gaw Aung San wa hte si lawm mat wa ai she rai mat sam sai.

Jinghpaw ni ningshawng let Myen hte rau shanglawt la ai gaw labau hta shut ai ngu tsun na yak nga tim, n’dai zawn Myen hte shanglawt rau la ai majaw hkam sha ra ai akyu, manu jahpu gaw grai kaba nga ai hpe dai ni anhte yawng mu chye nga ga ai. Raitim, Munghpawm myen mung byin pru wa ai gaw 1947 ning Myeng hte Jinghpaw, Sam, Hkang ni myit hkrum n’na Panglong kaw masat masa jaw da ai majaw re ngu ai hpe gaw labau hta shamat kau n mai nga ai. Myen uphkang ai ni hku n’na dai ni na ten du hkra shanhte ra ai lam hpe n gun lang n’na hparan ai ladat gaw aten ladaw kadun hta gaw mai byin ai zawn rai tim, aten galu hta grin na lam n nga ai gaw teng sha rai nga ai.